Expertartikel
Een haven kan perfect efficiënt draaien en toch kwetsbaar zijn. Handelsspanningen, buitenlandse investeringen, cyberdreigingen en militaire belangen hebben de strategische betekenis van zeehavens vergroot. Professor Theo Notteboom (UAntwerpen) onderzoekt in een nieuwe ISCN-masterclass wat dat betekent voor havens en hun plaats in internationale supply chains.
Notteboom vertrekt van een scherpe vraag: zijn havens in deze geopolitieke omgeving vooral kwetsbare doelwitten, of kunnen ze zelf mee bepalen hoe economie en strategie zich ontwikkelen?
De analyse draait rond vier punten. Geopolitiek verandert handelsstromen, beïnvloedt wie in haveninfrastructuur kan investeren, legt de kwetsbaarheid van maritieme netwerken bloot en vergroot het risico dat havens rechtstreeks of onrechtstreeks in conflicten worden betrokken.
Efficiëntie is niet langer het enige criterium
Jarenlang was economische efficiëntie de dominante logica achter internationale supply chains. Vandaag houden bedrijven en overheden steeds meer rekening met afhankelijkheid. Productie terughalen, dichter bij de afzetmarkt organiseren of verschuiven naar politiek bevriende landen kan ook maritieme goederenstromen veranderen.
Voor havens is dat ongemakkelijk én interessant. Een bestaande trafiek kan onder druk komen wanneer handelsrelaties verslechteren, terwijl elders nieuwe stromen ontstaan. Ook de energietransitie herschikt de kaart: havens die groot werden met olie, gas of steenkool proberen tegelijk positie te kiezen in nieuwe ketens rond onder meer waterstof en hernieuwbare energie.
Eigendom wordt een veiligheidsvraag
Een tweede thema is gevoeliger. Internationale terminaloperatoren en buitenlandse investeerders zijn al decennia onderdeel van het havenmodel. Maar investeringen die vroeger vooral commercieel werden beoordeeld, krijgen steeds vaker een veiligheidsdimensie.
Daarbij gaat het niet uitsluitend om wie een terminal bezit. Moderne havens draaien op digitale systemen, automatisering, communicatie-infrastructuur en data. De vraag wie technologie levert en wie toegang kan krijgen tot operationele informatie wordt daardoor strategischer.
Een probleem ver weg kan hier de planning bepalen
De derde laag zit in het netwerk zelf. Een groot deel van de wereldhandel passeert langs een beperkt aantal maritieme knelpunten. Problemen aan het Suezkanaal, de Straat van Hormuz, de Straat van Malakka of het Panamakanaal blijven zelden lokaal. Rederijen kunnen routes aanpassen, waarna transittijden, kosten en aankomstpatronen elders mee verschuiven.
Notteboom betrekt daar ook schaduwvloten bij: schepen met complexe eigendomsstructuren die onder meer worden ingezet om sancties te omzeilen. Ze voegen een extra laag van operationeel, milieu- en veiligheidsrisico toe aan een netwerk dat al moeilijk voorspelbaar is.
En dan wordt de haven zelf een doelwit
Het vierde punt maakt duidelijk waarom veerkracht meer is dan een managementterm. Havens concentreren terminals, energievoorziening, industrie, digitale systemen en verbindingen met het achterland. Bovendien kunnen commerciële havens een rol spelen in militaire mobiliteit en defensiecorridors.
Een verstoring hoeft daarbij niet fysiek te zijn. Een cyberaanval kan cargo- en planningssystemen treffen zonder dat infrastructuur wordt vernietigd. Sabotage van communicatie, energie of andere kritieke systemen maakt het beeld nog complexer, zeker wanneer niet meteen vaststaat wie achter een incident zit.
Van maximale efficiëntie naar bewuste weerbaarheid
Daar ligt uiteindelijk de omslag die Notteboom beschrijft. Havens hebben weinig vat op handelsoorlogen, sancties of conflicten tussen grootmachten. Ze kunnen wel beslissen hoe kwetsbaar ze zichzelf maken.
Dat zet andere onderwerpen hoger op de agenda: spreiding van trafieken en markten, cyber- en fysieke beveiliging, crisisvoorbereiding en voldoende flexibiliteit wanneer verbindingen wegvallen of handelsstromen veranderen. Efficiëntie verdwijnt niet als doel. Ze krijgt gezelschap van weerbaarheid.
De masterclass gaat verder dan deze hoofdlijnen. Notteboom verbindt handelsverschuivingen, buitenlandse controle, maritieme knelpunten, schaduwvloten, dual-use infrastructuur en cyberrisico’s tot één bredere vraag: hoeveel geopolitieke speelruimte heeft een haven eigenlijk zelf?
Bekijk hier de trailer of ga naar www.ISCN.Academy voor de volledige masterclass Seaports in a Tense Geopolitical Environment.
ISCN.Academy is het kennis- en streamingplatform voor supply chain professionals die meer inzichten willen verwerven van ervaren professionals, vakgenoten en experts uit het werkveld. Het platform biedt verrijkte interviews en masterclasses in verschillende mediaformaten, waaronder video, podcast en gemakkelijk leesbare artikels. ISCN.Academy biedt ook abonnementsformules aan.